Polis

Polis

Artykuł Dyskusja Czytaj Edytuj Edytuj kod źródłowy Wyświetl historię Narzędzia Ten artykuł dotyczy greckiej formy wspólnoty. Zobacz też: inne znaczenia tej nazwy. Polis (stgr. [1]πόλις [pólis], l.mn. πόλεις [póleis] – pierwotnie „miejsce warowne”) – forma państwa w starożytnej Grecji. Słowo to zwykle tłumaczone jako miasto-państwo, nie oddaje jednak zjawiska dość precyzyjnie[1][2][3][4], gdyż sugeruje istnienie państwowego aparatu władzy oraz wskazuje na niewielki zajmowany obszar (miasto) jako cechę charakterystyczną[2]. Natomiast istotą polis (w formie dojrzałej występującej w epoce klasycznej) jest sposób sprawowania władzy – to niezależna wspólnota obywateli, którzy rządzą się sami, nie tworząc oderwanych od społeczeństwa struktur państwowych (brak jest reprezentacji politycznej)[2]. Wspólnota ta zamieszkiwała określony obszar (zwykle składający się z ośrodka miejskiego i okolicznych terenów wiejskich)[1] – podobnie jak gród, połączona była językiem, pielęgnowanymi kultami religijnymi i wyznawanymi wartościami moralnymi[3]. Formowanie się miast w starożytnej Grecji Okres kształtowania się miast w świecie greckim przypada na początki epoki archaicznej (z wieków ciemnych pochodzą ślady tylko niewielkich osad)[5]. Proces ten był zróżnicowany geograficznie, w niektórych regionach (centralny i północno-zachodni Peloponez, północna i zachodnia Grecja) ludność długo jeszcze żyła w strukturach prawdopodobnie o charakterze plemiennym, zwanych przez Greków ethne (ludy)[6][1]. Miasta powstały zwykle w miejscach o długiej tradycji osadniczej (sięgającej często czasów mykeńskich), najczęściej u podnóża warownego wzniesienia zapewniającego możliwość obrony w czasie ataku[1]. Centralnym punktem była agora – plac służący zgromadzeniom i wymianie handlowej, nie tylko mieszkańcom miasta, ale i okolicznej ludności[5]. Przykładem takiego miasta z wczesnego okresu archaicznego jest dobrze przebadana archeologicznie stara Smyrna (w zachodniej Azji Mniejszej), którą po zniszczeniu ok. 700 roku p.n.e. odbudowano według powyższych założeń. Zabudowa nie musiała być zwarta, miasto mogło być otoczone palisadą, później murami. Z biegiem czasu postępowało zróżnicowanie ekonomiczne mieszkańców miast. Na określenie miasta Grecy używali zamiennie słów asty (pierwotne znaczenie: miejsce zamieszkania) lub polis (pierwotnie: miejsce ufortyfikowane, gród)[5]. Kształtowanie się polis i formy rządów Kształtowanie się pojęcia polis było związane z powstawaniem i rozwojem miast po okresie wieków ciemnych[1]. Jego datowanie, z pewnością będące długim procesem, nadal jest przedmiotem dyskusji, jednak większość badaczy zgodnych jest co do tego, że na bardziej rozwiniętych terenach Grecji polis zaistniała już w VIII wieku p.n.e.[1][7] Niewiele wiadomo o charakterze polis u zarania okresu archaicznego. Znaczną rolę zapewne odgrywały fratrie, a największy wpływ na podejmowane decyzje mieli arystokraci[8]. Społeczności przewodził król (zwany basileus) lub królowie, których władza była mocno ograniczona przez możnych. W rozwiniętej epoce archaicznej władza królewska zanikła w większości poleis (wyjątkami były m.in. Sparta, Kyrene, Argos) i proces ten przebiegał raczej bez większych konfliktów[8]. Dominującą formą rządów stała się oligarchia, później zastępowana niekiedy przez rządy tyranów (np. Periander w Koryncie, Pizystratydzi w Atenach), zdobywających władzę zwykle dzięki szerokiemu poparciu społecznemu. W V wieku p.n.e. coraz liczniejsze poleis rządzone były demokratycznie. Przyczyny powstania polis Chociaż pozostaje to kwestią otwartą, wymienia się tu ukształtowanie geograficzne Hellady – liczne wyspy, półwyspy, łańcuchy górskie, co sprzyjało izolacji grup ludności. Wśród przykładów przeczących temu wyjaśnieniu podaje się równinną Beocję, gdzie powstało dwanaście niezależnych poleis (choć przewodniczyły im najsilniejsze Teby), z kolei górzysta Attyka była jednym państwem[1][6]. Innym czynnikiem mógł być długi okres braku poważnego zagrożenia zewnętrznego (do czasu pojawienia się w Azji Mniejszej Persów w połowie VI wieku p.n.e.), które zwykle prowadzi do konsolidacji politycznej[6]. Niektórzy wskazują też na wpływ okresu migracji ludności po upadku kultury mykeńskiej[9]. Polis wobec innych poleis Wzorcowa polis miała być niezależna politycznie, lecz w praktyce ośrodki te nie funkcjonowały w izolacji i duże, ważniejsze miasta-państwa wpływały na decyzje mniejszych, sąsiadujących z nimi. Silniejsze poleis często podporządkowywały sobie słabsze państwa, sprawowały nad nimi przywództwo (hegemonię). Miasta mniejsze często nie mogły konkurować z potężnymi ośrodkami, takimi jak Ateny czy Sparta, nie tylko pod względem militarnym (nie bez znaczenia była liczba obywateli polis), lecz także kulturowym.

Opole (średniowiecze) Artykuł Dyskusja Czytaj Edytuj Edytuj kod źródłowy Wyświetl historię Narzędzia Zobacz też: inne znaczenia słowa „opole”. Opole (łac. vicinia[1]) – słowiańska wspólnota rodowo-terytorialna z okresu plemiennego[2][3], a później wraz z rozwojem feudalizmu najniższa jednostka administracyjno-podatkowa w Polsce średniowiecznej. Większe opola w czasie późniejszym przekształciły się w kasztelanie, a mniejsze stały się jego podokręgami. Dzisiejszym odpowiednikiem opola jest gmina. Podobne jednostki terytorialne występowały również na terenie innych ziem zamieszkanych przez Słowian – na Rusi pod nazwą pogost, w Czechach żupa[4]. Mapa, przedstawiająca Wielkopolskę w średniowieczu[5]; w legendzie tej mapy znajduje się znak opisany jako „czoła opoli” – miejscowości, będące według dzisiejszej terminologii stolicami tych jednostek terytorialnych Pochodzenie i znaczenie terminu Opole to nazwa jednej z najstarszych jednostek terytorialnych Słowian występujących na terenie wczesnośredniowiecznej Polski. Były one tworzone jeszcze w czasach przedpaństwowych, od połowy pierwszego tysiąclecia. Termin ten określał zarówno lokalny związek osiedleńczy, skupiony wokół pola uprawianego przez członków tej społeczności, które stanowiło podstawę ich bytu, jak również terytorium przez nich zamieszkane[3][6]. Dokumenty notują również opolników, czyli mieszkańców opól. Zapisy z dokumentów średniowiecznych: 1390 opolnici, 1399 opolnik oraz opolnici, 1400 opolniczi, 1405 opolniki, 1432 opolniczy[3]. Opolnicy składali także opolne, czyli coroczną daninę w postaci wołu i krowy co odnotowują dokumenty z 1213, 1253 zawarte w Kodeksie dyplomatycznym Wielkopolski, a także inny z 1243[3]. Organizacja opolna przetrwała do późnego średniowiecza, a swoim zasięgiem obejmowała cały obszar dawnej Polski. Najgęściej Opola występowały na terenie Wielkopolski. Ślady organizacji opolnej przetrwały do XV wieku w takich nazwach miejscowości jak „osady” czy „starczy”[a][7]. Część nazw miejscowości w Polsce pochodzi bezpośrednio od określenia „opole”. Należą do nich takie nazwy własne miejscowości takich jak miasto Opole w woj. opolskim, miasto Opole Lubelskie w woj. lubelskim, wieś Opole w woj. lubelskim, wieś Opole-Świerczyna w województwie mazowieckim, wsie Stare Opole i Nowe Opole w województwie mazowieckim, wieś Opole w woj. łódzkim, region pod nazwą Opole na Ukrainie oraz inne nazwy geograficzne. Źródła Pierwsze średniowieczne zapisy nazwy w różnych formach i odmianach: opole, opola, opolu wielokrotnie zostały zanotowane w latach 1136, 1251, 1257, 1262, 1277, 1279, 1280, 1284, 1291, 1294, 1326, 1398, 1399, 1403, 1404, 1417, 1437-77, 1480[8][3]. Nazwa Opole pojawia się w gnieźnieńskiej bulli protekcyjnej papieża Innocentego II datowanej na 7 lipca 1136 i wystawionej w Pizie, w której zawarto pierwsze znane zapisy polskich nazw miejscowości i imion[8]. Bulla wymienia Opole wchodzące w skład prowincji Żnin w Wielkopolsce[5]. Opole żnińskie wymieniono wraz z wchodzącymi w jego skład osadami: Chocian, Sulisław, Milej, Dobrosz, Wszebąd, Wyszyma (bądź Wyszana), Radociech, Kożuszek, Żuk, Nadziej, Miłosz, Wolisz, Dźwiżen, Krostawiec, Goły, Krost, Kusza, Domaszka, Radosz, Siostroch, Niesuł, Cieplesz, Milej, Miłaczek, także Mogiłek, Sobięta, Niemirzysz.”[b] Istnienie opól na terenie Małopolski odnotowuje także Kodeks Dyplomatyczny Katedry krakowskiej. Przywilej Bolesława Wstydliwego dla benedyktynów w Sieciechowie głosi: Sint eciam preter opolie et extra ipsius soluciones...[9] Na obszarze dzisiejszego województwa łódzkiego znajdowało się sześć opoli: łęczyckie, spicymierskie, sieradzkie, rozpierskie, wolborskie oraz najmniejsze chropskie, które znane są od XI wieku z dokumentów średniowiecznych kapituły krakowskiej[10]. W archiwalnym dokumencie z 1388 odnotowane zostało opole chojnickie (Choyniczke opole), którego główną miejscowością była Chojnica. Wsie do niego należące zapłaciły nieznanej wysokości opłatę na rokach ziemskich w Poznaniu[11][12] Zasięg terytorium Wspólnota terytorialna typu opolnego zajmowała obszar o różnej wielkości w zależności od gęstości zaludnienia i warunków fizjograficznych. Obszar pojedynczego opola wynosił przeciętnie 100-200 km²[4] i raczej nie przekraczał 250 km². Zdarzały się jednak znacznie większe jak np. jedno z opól leżące na ziemi sieradzko-łęczyckiej mające rozmiary 500 km²[13] W skład opola wchodziło od kilku do kilkunastu wsi wraz z przyległymi terenami[1] W XIII wieku opole składało się zazwyczaj z kilku wsi, obejmując wspólną organizacją zarówno poddanych księcia, jak i feudałów oraz rycerzy zamieszkałych na własnej ziemi znajdującej się na jego terenie. Organizacja Opole obejmowało głównie kmieci (książęcych dziedziców, opolników) oraz drobnych rycerzy; poszczególne rodziny gospodarowały oddzielnie, jednak wspólnie korzystały m.in. z pastwisk, lasów i wód. W okresie wczesnofeudalnym opole stanowiło najniższą terytorialną jednostkę administracyjno-podatkową. Mieszkańcy zobowiązani byli wobec władzy do dostarczania daniny na rzecz księcia. We wczesnym państwie polskim administracyjnie opola były podokręgami nadrzędnych nad nimi kasztelanii. Władzę w opolu sprawowali naczelnik rodu i starszyzna plemienna zwana starcami, która była wybierana z jego mieszkańców. Jej zadaniem było wydawanie wyroków oraz decyzji w zgodzie z prawem zwyczajowym jakie obowiązywało we wspólnocie plemiennej. Decyzje wymagające akceptacji całej społeczności podejmowano na wiecach, w których starszyzna pełniła rolę doradczą. Starców powoływano jako świadków również w sporach granicznych. W razie popełnienia zbrodni opole musiało ścigać winnego. Przestępcę skazywano lub wykluczano z plemienia skazując go na banicję – wygnanie poza granice opola. Gdy wybuchła wojna, opola łączyły się ze sobą i razem wystawiały oddział do obrony swych terenów. Oddział ten jednak nie mógł być przyłączony do wojsk książęcych czy też innego władcy, gdyż był zobowiązany tylko do obrony własnego „terytorium”. Uwagi