Prawo książęce

Prawo książęce Artykuł Dyskusja Czytaj Edytuj Edytuj kod źródłowy Wyświetl historię Narzędzia Prawo książęce (łac. ius ducale[1]) – pojawiająca się w 1. poł. XIII wieku na ziemiach polskich[2] nazwa określająca władzę książęcą nad ludźmi i dobrami, w zakresie sądowniczym oraz w możliwości egzekucji różnych świadczeń: danin, posług, służby wojskowej, w ustanawianiu miru książęcego oraz regaliów[3]. Były to z reguły ciężary, jakie ponosiła ludność tak w dobrach książęcych, kościelnych, jak i prywatnych na rzecz władcy. Prawo książęce rozkładało się na warianty grupowe, regulujące „wieczyste” powinności oraz statusowe uprawnienia poszczególnych kategorii ludności chłopskiej w gospodarczej organizacji państwa, regulowało jej dziedziczne obowiązki i przywileje[potrzebny przypis]. W literaturze definiowane często jako pojęcie pełni władzy książęcej, która „nie znała żadnych ścisłych granic”[kto?]. Pojęcia prawa książęcego pojawia się w źródłach polskich późno, w momencie jego erozji, na skutek stopniowej cesji przez książąt swych uprawnień na rzecz Kościoła i możnowładców, oraz wskutek kolonizacji na prawie niemieckim. W historiografii traktowano prawo książęce jako system charakterystyczny i ukształtowany w państwie piastowskim, właściwie od momentu jego powstania w X-XI wieku[4]. Dziś przewagę zdobyła opinia, że ius ducale w dużej mierze powstało wskutek recepcji rozwiązań wykształconych w ciągu XII wieku na Zachodzie, a przeniesionych do Polski za ottońsko-salickim pośrednictwem[5]. W dokumentach ducalia iura pojawiają się czasami jako ius Bohemicale, ius Polonicum, ius Slavicum itpPodwoda (także „podwód”[1]) – jedna z tak zwanych posług komunikacyjnych wynikających z prawa książęcego (łac. ius ducale), obowiązującego w średniowiecznych monarchiach patrymonialnych (np. w Polsce pierwszych Piastów). Polegała na obowiązku dostarczenia na potrzeby władcy lub jego ludzi koni wierzchowych. W okresie późniejszym obowiązkiem tym, polegającym na dostarczeniu na żądanie dworu, władz państwowych lub wojskowych wozu z koniem i woźnicą, obciążono chłopów[2]. Historia Prawo podwodów jako pierwszy wprowadził w Polsce Bolesław I Chrobry[3], który utworzył rozbudowaną sieć komunikacyjną niezbędną do funkcjonowania administracji państwowej. Pierwsze informacje na temat występowania tego prawa na ziemiach polskich znajdują się w łacińskich dokumentach wystawianych przez władców polskich oraz zawarte zostały w powstałym na przełomie XIII i XIV wieku Najstarszym Zwodzie Prawa Polskiego zwanego również Księgą elbląską. Regulowała ona zasady przesyłania korespondencji pomiędzy władcami, obsługi poselstwa przez wsie, przewozu rzeczy oraz odpowiedzialności za powierzone mienie. W praktyce posłańcy książęcy lub królewscy zwani komornikami przewożący listy lub przesyłki władców docierali do specjalnie wyznaczonych miejsc zwanych podwodami, które najczęściej znajdowały się w domu wójta, burmistrza lub ławnika, gdzie następowało tzw. „wydawanie podwodów” oraz zmiana koni strudzonych podróżą. Pozostałe dwie posługi komunikacyjne wynikające z prawa książęcego to przewód i powóz.Poradlne, podatek poradlny – w dawnej Polsce danina prawa książęcego zależna od rozmiarów ziemi uprawnej, od XIV wieku łanowe, a od 1629 coraz częściej zastępowana przez podymne. Stały podatek od dóbr ziemskich wprowadzony przez Kazimierza Wielkiego, w wysokości 12 groszy w dobrach rycerskich oraz 24 groszy w dobrach klasztornych. Na mocy przywileju koszyckiego z 1374 roku podatek poradlny dla szlachty zmniejszono z 12 do 2 groszy z łana. W 1381 w ramach kompromisu zwolniono z podatków kościelne majątki ziemskie, a więc i z poradlnego[1]. „Poradlne” to także dziesięcina na rzecz Kościoła w naturze w wysokości 12 miar zboża (tzw. „małdrat”, zob. Miary pruskie i niemieckie), zwykle po 4 miary pszenicy, żyta i owsa, lub w pieniądzach Przewód – jedna z tak zwanych posług komunikacyjnych wynikających z prawa książęcego (łac. ius ducale), obowiązującego w średniowiecznych monarchiach patrymonialnych (np. w Polsce pierwszych Piastów). Nie jest jasne, na czym dokładnie polegał przewód. Być może świadczenie to zobowiązywało kmieci i drobnych rycerzy do dostarczenia księciu lub jego urzędnikom zaprzęgu do wozów, a także do etapowego przewożenia książęcych ludzi i towarów. Miałoby ono występować w dwóch odmianach: zwykłej oraz rycerskiej, z czego druga zobowiązywała jedynie do transportu towarów wysokiej wartości lub szybko się psujących. Inna hipoteza zakłada, że przewód polegał na zapewnieniu księciu środków transportu i przeprowadzaniu go oraz jego ludzi z jednego miejsca postoju do drugiego. Powóz – jedna z tak zwanych posług komunikacyjnych wynikających z prawa książęcego (łac. ius ducale), obowiązującego w średniowiecznych monarchiach patrymonialnych (np. w Polsce pierwszych Piastów). Polegała na obowiązku dostarczenia na potrzeby władcy lub jego ludzi wozów z zaprzęgiem. Pozostałe dwie posługi komunikacyjne wynikające z prawa książęcego to przewód i podwoda.Stan, stacja (gościtwa – na zachodnim Pomorzu) – w średniowieczu obowiązek utrzymania przejeżdżającego władcy, jego świty, dostojników i niższych urzędników, stanowiący powinność prawa książęcego. W dobrach kościelnych ograniczony przywilejem łęczyckim 1180, następnie przez rozwój immunitetu, zanikł XIII–XIV w. Pozostałe dwie posługi komunikacyjne wynikające z prawa książęcego to powóz i podwoda.