Organizacja Polski piastowskiej

Organizacja Polski piastowskiej epoka: Średniowiecze dział: Państwo Władza książęca w okresie wczesnopiastowskim miała charakter autorytarny, jednak nie była to władza absolutna. Najważniejszy i decydujący głos należał do elity państwa – do możnych (principes). Ta grupa sprawowała funkcje urzędnicze. W państwie obowiązywało prawo książęce. Był to całokształt uprawnień monarchy do sprawowania władzy sądowej nad podległą mu ludnością. Miał także prawo do pobierania danin oraz korzystania z posług. Centrum władzy znajdowało się na dworze książęcym. Wokół księcia znajdowała się jego rodzina oraz kościelni dostojnicy, urzędnicy, pisarze i w końcu drużyna. Do najważniejszych urzędów Polski średniowiecznej należały: urząd wojewody – był zarządcą dworu księcia (monarchy); sprawował sądy w jego zastępstwie, pełnił dowództwo wojskowe, sprawował także nadzór nad administracja terenową i kontrolował ściąganie świadczeń urząd podkomorzego (komornika) – był osoba odpowiedzialną za zarządzanie dworem i państwem; do jego kompetencji należał nadzór nad skarbem państwa; urząd włodarza – osoba ta pełniła zarząd nad majątkami księcia (monarchy) urząd cześnika, strażnika, miecznika, koniuszego oraz łowczego – osoby te sprawowały nadzór nad odpowiednią, powierzoną im częścią gospodarstwa dworskiego urząd kanclerza – urząd pojawił się w XIII wieku; kanclerz był zazwyczaj osobą duchowną; odpowiadał za kancelarię i monarszą kaplicę; bardzo szybko obok wojewody stał się najważniejszą osobą w państwie Podstawą administracji terenowej był sieć grodów. Wokół grodu koncentrował się okręg grodowy (później nazwany kasztelanią). Na jego czele stał pan grodowy (później kasztelan). Okręgi grodowe były następnie grupowane z prowincje. Zazwyczaj około 90 okręgów, stanowiło jedną prowincję. Państwo Piastów składało się z 7-8 prowincji. Na czele prowincji stał komes – wojewoda. Ludność podlegała władzy księcia i musiała ponosić na jego rzecz, a tym samym na rzecz państwa daniny i świadczenia. Do najważniejszych tego typu ciężarów należały: powołowe, poradlne lub podymne – danina płacona w zależności od wielkości posiadanego majątku podworowe – coroczna danina w bydle; ściągana z całej wsi stan – obowiązek goszczenia urzędników oraz dostarczenia im środków transportu Rozbicie dzielnicowe przyniosło wielkie przeobrażenia o charakterze gospodarczym i społecznym. Rozpoczęło się osadnictwo na prawie niemieckim, oraz związana z nim akcja nadawania immunitetów i powstawanie miast i ich samorządu. Zaczął się powoli kształtować stan kmiecy oraz mieszczański. W rozbitym na dzielnice kraju powstało wiele ośrodków władzy, którymi były dwory książąt piastowskich. Realna władza, którą posiadał książę zależała od kilku czynników: od wielkości dzielnicy, od liczby pretendentów do tronu po jego śmierci, od potęgi i siły miejscowego możnowładztwa, a także od możliwości współpracy z Kościołem , w końcu od osobistych zdolności księcia. W okresie rozbicia dzielnicowego odrębną i silną pozycję wykształciło sobie duchowieństwo, ale także i grupa możnych. podstawy prawne do takiego stanu rzeczy stworzyły immunitety, które zwalniały od ciężarów na rzecz państwa (immunitet gospodarczy), a immunitet sądowy przynosił dodatkowe dochody księciu w postaci opłat za procesy. W XIV wieku zmianie uległa organizacja państwa. W XII-XIII wieku rozkładowi pod wpływem akcji nadawania immunitetów, uległo prawo książęce. Przestała także istnieć organizacja kasztelańska. Od tej pory centrum sprawowania władzy stała się królewska kancelaria. Kierowali nią kanclerz i podkanclerzy. Za skarb odpowiadał podskarbi królewski. Dopiero w XV wieku nastąpiło oddzielenie skarbu monarchy od skarbu państwowego. Zarząd nad dworem sprawował marszałek dworu, później zwany marszałkiem koronnym. Ważną funkcją była instytucja starościńska. Starostowie byli urzędnikami mianowanymi przez króla. Zastępowali go w poszczególnych dzielnicach państwa. Do ich kompetencji należało sądownictwo, sprawy dotyczące obronności kraju oraz zwoływanie pospolitego ruszenia. Pierwsze lata sprawowania władzy w Polsce przez dynastię Jagiellonów przyniosły także istotne zmiany. Ukształtowało się w Polsce społeczeństwo stanowe oraz powstał polski system parlamentarny. Wzrosła rola szlachty, dzięki nadawanym przez królom przywilejom. Osłabła rola mianowanych przez króla starostów, co nie sprzyjało centralizacji władzy monarszej. Pod koniec XV wieku ukształtował się Sejm Walny, który wyłonił się ze zjazdów ogólnopaństwowych, na które przybywali reprezentanci wszystkich dzielnic. Na tych zajadach w wiekach wcześniejszych zatwierdzane były traktaty międzynarodowe, umowy i kodyfikacje prawa. Udział w nich brali członkowie rady królewskiej, którzy pochodzili ze stanu szlacheckiego. W obradach uczestniczył król. Znaczenie Sejmu Walnego rosło wraz ze słabością władzy królewskiej oraz ugruntowaniem się zasady elekcyjności tronu. Przyjmuje się, że pod koniec XV wieku (na sejmie w Piotrkowie w 1493 r.) ukształtował się ostatecznie polski dwuizbowy sejm, który składał się z senatu i izby poselskiej. Organizacja państwa pierwszych Piastów I. Podstawy państwa patrymonialnego a. państwo własnością księcia b. wola poprzedniego władcy decydująca w sprawach następstwa tronu (brak jasno określonych zasad sukcesji) II. Dwór monarszy 1. Organizacja dworu według wzorów zachodnich 2. Skład dworu: a. rodzina książęca/królewska b. urzędnicy centralni – kanclerz – kierował kancelarią i kaplicą władcy; dysponował pieczęcią i wystawiał dokumenty – wojewoda (palatyn) – zarządzał dworem, dowodził wojskiem i zastępował monarchę w najważniejszych sprawach – komornik – zarządzał skarbem monarchy i dworską gospodarką – włodarz – zarządzał osobistym majątkiem księcia – cześnik – zarządzał zasobami piwnicy monarszej – stolnik – odpowiadał za przygotowanie stołu i podawanie potraw – koniuszy – zarządzał stadninami księcia – łowczy – odpowiadał za przygotowanie łowów – miecznik – odpowiadał za książęcą zbrojownię III. Administracja terenowa 1. Władca nieustannie podróżował po kraju 2. Podział administracyjny państwa a. prowincje – na czele komes b. okręgi grodowe (kasztelanie) – na czele panowie grodowi – kasztelanowie 3. Funkcje okręgów grodowych a. funkcja administracyjna – ośrodek administracji lokalnej – egzekwowanie powinności z tytułu prawa książęcego b. funkcje militarne c. funkcje sądownicze d. funkcje gospodarcze – kształtowanie osadnictwa – organizacja pracy ludności służebnej IV. System skarbowy oparty na ustroju prawa książęcego – skarb scentralizowany 1. Prawo książęce – ogół uprawnień księcia do obowiązkowych świadczeń ze strony ludności osiadłej w jego państwie wynikający z patrymonialnego charakteru państwa 2. Dochody skarbowe: a. daniny – uiszczane w dobrach materialnych – powołowe – narzas b. posługi – uiszczane w robociźnie i usługach – stróża – stan – przewód c. regale (monopole książęce/królewskie) – np.: – regale ziemi – regale łowieckie – regale górnicze – regale targowe – regale mennicze – regale młynne – regale karczemne – regale grodowe d. sieć osad służebnych – osad wyspecjalizowanych w określonej wytwórczości np. – Szczytniki – Winiary – Świniary V. Siły zbrojne 1. Drużyna monarsza 2. Pospolite ruszenie 3. Rozwój służby wojskowej w zamian za beneficja – prawo rycerskie