Polscy Żydzi w okresie międzywojennym „Jesteśmy polskimi Żydami”

Polscy Żydzi w okresie międzywojennym „Jesteśmy polskimi Żydami” O Yad Vashem O Międzynarodowej Szkole Nauczania o Holokauście Materiały edukacyjne E-biuletyn dla edukatorów z Polski Projekty nauczycieli Sprawiedliwi Wśród Narodów Świata Jesteśmy polskimi Żydami-Scenariusz Materiały dla nauczyciela Materiały dla studentów Wiek: Uczniowie ostatniej klasy gimnazjum (klasa 3) oraz liceum (klasy 1–3) Czas trwania: 90 minut Przedmiot: historia Wstęp: Zgodnie z założeniem edukacyjnym Instytutu Yad Vashem nie możemy mówić o Żydach wyłącznie jako o ofiarach. Powinniśmy przyjrzeć się temu, kim byli i jak żyli, zanim stali się ofiarami. Głównym celem takiego podejścia jest ponowne nadanie Żydom tożsamości i człowieczeństwa, jak również ukazanie ich jako ludzi z krwi i kości –mających marzenia i tradycję. Instytutowi Pamięci Narodowej zależy na przypomnieniu, że Żydzi polscy byli współobywatelami Rzeczypospolitej i ich odejście stanowiło nie tylko tragedię w wymiarze ogólnoludzkim, lecz także dotkliwą stratę dla Polski. Właśnie dlatego warsztaty te przedstawiają życie polskich Żydów w okresie międzywojennym. Ukazanie żydowskiego życia poprzez ludzkie marzenia, a także politykę, religię, edukację, ruchy młodzieżowe, sport, czy czas wolny ma obalić stereotypy i poszerzyć wiedzę o istniejącym kiedyś żydowskim świecie. Żydzi stanowili ok. 10 procent polskiego społeczeństwa w okresie międzywojennym i byli obecni we wszystkich sferach życia. Ich wpływ na Polskę możemy dostrzegać do dziś. Materiały pomocnicze: Opisy bohaterów Zdjęcia, wydrukowane w maksymalnym rozmiarze – co najmniej A4 (do rozwieszenia w klasie przed rozpoczęciem zajęć) Tabela prezentująca partie polityczne (do skopiowania i rozdania) Słowniczek (do skopiowania i rozdania) Naklejki z imionami i nazwiskami osób Prezentacja multimedialna dotycząca ludności żydowskiej w Polsce w XX wieku Przebieg zajęć: Lekcja składa się z czterech części: rozpoczęcia i wprowadzenia, pracy indywidualnej (lub w parach), odgrywania ról i dyskusji oraz z podsumowania. Rozpoczynamy lekcję od zachęcenia uczniów do chodzenia po sali, oglądania rozłożonych (lub powieszonych) zdjęć, aby zebrali wrażenia i spostrzeżenia. Chcemy zainteresować ich tematem, ale w tym momencie nie opowiadamy dokładnie o przedwojennym życiu ludności żydowskiej (np. o synagogach, partiach, sporcie). Będzie na to czas w dalszej części warsztatów. Wyobraźcie sobie, że chodzicie po Polsce 80 lat temu. Co dostrzegacie na żydowsko-polskiej ulicy? Co przyciąga waszą uwagę? Co was zaskakuje? Jak scharakteryzujecie żydowskie życie? Religię? Politykę? Jakie języki możecie usłyszeć? Jak Żydzi spędzają czas wolny? Uwaga dla nauczyciela: Ważne jest, byś zadawał te pytania pojedynczo i dawał uczniom czas na zastanowienie się. W razie potrzeby koryguj odpowiedzi. Korzystając z materiału pomocniczego umieszczonego na końcu scenariusza, możesz krótko uzupełnić wypowiedzi uczniów (zwłaszcza dotyczące sytuacji gospodarczej Żydów – inne wątki będziesz miał możliwość omówić szerzej podczas kolejnej części zajęć). (20 minut) Każdy uczeń (lub para uczniów) otrzymuje kartę z życiorysem jednego z bohaterów, słowniczek oraz tabelę ugrupowań politycznych. Poproś uczniów, aby poznali swoją nową tożsamość (przeczytali tekst) i przygotowali odpowiedzi na pytania: „Jakie znają języki? Czy chodzą do synagogi? Gdzie się uczą? Jaki jest ich zawód? Co robią w czasie wolnym? Jak postrzegają Polskę? Izrael? Gdzie widzą swoją przyszłość?”. Uczniowie powinni otrzymać naklejki, na których zapiszą swoją nową tożsamość (imię postaci, której życiorys otrzymali). Ważne jest, by mieli na to zadanie wystarczająco dużo czasu (ok. 20 minut). Uwaga dla nauczyciela: Odgrywanie ról w nauczaniu o Holokauście jest procesem problematycznym, ponieważ (na szczęście) nigdy nie będziemy w sytuacji ofiar. W związku z tym, że te warsztaty dotyczą w dużej części życia przedwojennego, możemy wykorzystać odgrywanie ról w celu ożywienia świata polsko-żydowskiego w sposób wymagający zaangażowania uczniów, a nie w formie wykładu. Ponieważ jednak mowa będzie także o losie poszczególnych bohaterów w czasie wojny, radzimy, aby uczniowie odkleili naklejki z imionami pod koniec tej części i dopiero wtedy mówili o wojennej historii swoich bohaterów. Chodzi o to, aby uczeń nie wcielał się w bohatera, który nie przeżył wojny, ale aby opisywał go od tego momentu z perspektywy zewnętrznej. Odgrywanie ról i dyskusja na temat bohaterów Po krótkim przedstawieniu postaci przez uczniów podczas dyskusji zadajesz im kolejne pytania. Powinieneś znać specyfikę każdej z postaci i komentować odpowiedzi uczniów lub w razie potrzeby zadawać pytania pomocnicze. W dalszej części scenariusza znajdziesz szczegółową charakterystykę każdej z nich. Ważne jest, aby udało się poprowadzić ożywioną dyskusję. Uwaga dla nauczyciela: Poproś uczniów, aby kiedy odpowiadają na pytania, używali pierwszej osoby, mówiąc o swojej nowej tożsamości. Po zadaniu każdego pytania i odpowiedziach wszystkich uczniów podsumowuj dany wątek (lub pokrewne wątki), korzystając z materiału pomocniczego zamieszczonego na końcu scenariusza. Zadajesz np. pytanie o język hebrajski – wszystkie postaci odpowiadają, zadajesz pytanie o język polski – wszystkie postaci odpowiadają. Podsumowujesz, podając informacje, jaki język wskazywali przed wojną Żydzi jako swój język ojczysty, oraz skąd pochodził jidysz. Po pytaniu kto chodzi do synagogi i odpowiedziach wszystkich postaci, mówisz o religijności Żydów i synagogach, po pytaniu o operę i sport oraz odpowiedziach uczniów mówisz o spędzaniu wolnego czasu. Pytanie i odpowiedzi dotyczące pogrzebu Piłsudskiego mogą być okazją do opowiedzenia o zróżnicowanych poglądach politycznych Żydów. Wówczas można też rozdać ukazujące tę różnorodność tabele prezentujące partie polityczne. (30 minut) Pytania: Kto mówi płynnie po hebrajsku? (mówi, a nie tylko rozumie) Kto mówi płynnie po polsku? Kto codziennie chodzi do synagogi? Do miasta przyjeżdża opera – kto wybierze się na przedstawienie? Na stadionie grają drużyny Maccabi (drużyna żydowska) i Cracovia (drużyna polska). Czy wybierasz się na mecz i komu będziesz kibicować? Umiera Józef Piłsudski. Czy przyjdziesz na jego pogrzeb? W 1936 r. doszło do pogromu w Przytyku. Jaka jest twoja reakcja? Co czujesz? Kuzyn wysłał ci zieloną kartę do Stanów Zjednoczonych. Czy wyjedziesz? Uwaga dla nauczyciela: Gdy zadajesz pytania, zwracaj się po kolei do uczniów, używając ich nowych imion, które zapisali na naklejce. Poniżej kilka zdań dotyczących wyjątkowości każdej postaci: Roman Frister – jego ojciec służył w Legionach Piłsudskiego w czasie I wojny światowej. W momencie wybuchu wojny Roman Frister miał 10 lat. Uczył się w hebrajskiej szkole im. Kraszewskiego (większość przedmiotów wykładano w języku polskim); Wielki rabin Sochaczewa Dawid Bornstein – chasydzki rabin. Kupił ziemię w Izraelu dla swojej religijnej osady; Szmul Zygelbojm – bardzo aktywny przedstawiciel Bundu; Ester –została nauczycielką w szkole Beis Jaakov. Interesowała się literaturą i kulturą. Zajęła pierwsze miejsce w konkursie na esej poświęcony Piłsudskiemu; Cywia Lubetkin – syjonistka, pochodziła z tradycyjnej rodziny, ale sama zerwała z tradycją. Uczestniczyła w konferencji w Genewie jako delegatka ruchu syjonistycznego; Julian Tuwim – poeta, miał najpiękniejszą żonę w Warszawie; Ida Kamińska – jej rodzice zakładali żydowski teatr w Warszawie. Bardzo związana z kulturą jidysz, została aktorką w 5 roku życia; Urke Nachalnik –szef mafii żydowskiej, złodziej, pisarz; Jurek – miał trzy imiona: Izrael-Chaim (nadane przez rodziców), Arje (lew – imię z syjonistycznej organizacji młodzieżowej) oraz Jurek (polskie imię); Ludwik Hirszfeld – lekarz, przeszedł na katolicyzm, ale dla nazistów nadal był Żydem; Zusia (Szoszana Budik) – bardzo zainteresowana polską kulturą. Wolała chodzić do szkoły polskiej oddalonej o 45 minut piechotą od domu niż do szkoły żydowskiej położonej obok niego; Marek Edelman – bundowiec, bardzo młodo osierocony; Zofia Hertz – w wieku 8 lat została sierotą, była pierwszą kobietą w Polsce, która zdała egzamin na notarialny; Hugo Steinhaus – pochodził z tradycyjnej rodziny. Męscy przedstawiciele jego rodu podobno wywodzili się w prostej linii od biblijnego kapłana Arona, profesor matematyki; Baruch Steinberg –założyciel Cerei Aguda Israel, naczelny rabin wojska polskiego; dbał, by młodzież żydowska przestrzegała praw judaizmu, ale także zachęcał do aktywnego włączania się to, co działo się w Polsce; Max Horowic – komunista, kulał po skoku z dachu w dzieciństwie. Po dyskusji należy przejść do podsumowania. Pozwoli ono zrozumieć, kim byli polscy Żydzi. Ważne jest także, by dopowiedzieć, jakie były dalsze losy poszczególnych osób. Uczniowie zdejmują naklejki z imionami i przestają się od tego momentu wcielać w daną postać. Mówisz im, co podczas wojny spotkało osoby, o których była mowa: Roman Frister – przeszedł przez getto w Krakowie, obozy w Płaszowie, Auschwitz-Birkenau i inne. W dniu wyzwolenia miał 16 lat. Po wojnie został aresztowany przez UB, utrudniano mu także podjęcie pracy w zawodzie dziennikarza. Wyemigrował do Izraela w 1957 r. Pracował tam jako dziennikarz, był także korespondentem Radia Wolna Europa i polskiej sekcji BBC. Pisał dla gazety „Haaretz”, a także dla tygodnika „Polityka”. W 1993 r. został odznaczony Krzyżem Oficerskim Orderu Zasługi Rzeczpospolitej Polskiej; Wielki rabin Sochaczewa Dawid Bornstein – mimo iż kupił ziemię w Izraelu, pozostał ze swoją wspólnotą w Polsce. Zginął w getcie warszawskim i został pochowany na cmentarzu przy ul. Okopowej; Szmul Zygelbojm – uciekł z Warszawy, zostawiając w mieście swoją rodzinę. Dotarł do Londynu, gdzie próbował walczyć o pomoc dla polskich Żydów. Kiedy rozpoczęto likwidację polskich Żydów i getta warszawskiego, 12 maja 1943 r. popełnił samobójstwo. Był to znak protestu przeciwko brakowi reakcji na los Żydów. Pozostawił list skierowany do polskiego prezydenta i premiera na uchodźstwie; Ester –nic nie wiadomo o jej losach podczas wojny, nie wiadomo, czy ją przeżyła; Cywia Lubetkin – była jedną z przywódczyń powstania w getcie warszawskim. Po upadku bunkra przy ul. Miłej 18 opuściła getto przez kanały i przedostała się na stronę „aryjską”. Brała udział w powstaniu warszawskim. Wyemigrowała do Izraela w 1946 r. Wyszła za mąż za Antka Cukermana i była jedną z założycielek Kibucu Bohaterów Getta. Jej wnuczka została pierwszą kobietą-pilotem w izraelskim lotnictwie wojskowym; Julian Tuwim – po ucieczce z Polski przebywał w Paryżu, skąd po zajęciu Francji przez Niemców wyjechał do Portugalii i dalej do Brazylii. Po kilku miesiącach przeniósł się do Nowego Jorku. W 1944 r. napisał esej My, Żydzi polscy. W czerwcu 1946 r. wrócił do Polski i zamieszkał w Warszawie. Aktywnie uczestniczył w odradzającym się pod nową władzą życiu kulturalnym. Zmarł nagle 27 grudnia 1953 r. w Zakopanem. Ida Kamińska – podczas wojny uciekła na wschód. Wróciła do Polski w 1947 r., ponownie otworzyła Teatr Żydowski. Była jedną z niewielu kobiet – reżyserów teatralnych – w komunistycznej Polsce. W 1968 r. wyjechała do Izraela z powodu nagonki antysemickiej. Ostatecznie osiadła w USA; Urke Nachalnik – odsiedział wyrok więzienia. Napisał wspomnienia. Zginął w getcie w Otwocku rozstrzelany przez Niemców prawdopodobnie za próbę ratowania Tory z płonącej synagogi w październiku 1939 r. Jurek Wilner – w czasie wojny działał w żydowskim ruchu oporu. Przybył do Warszawy z informacjami o Ostatecznym Rozwiązaniu. Został złapany podczas przerzucania broni i torturowany przez gestapo. Ruchowi oporu udało się go wykupić. W czasie powstania w getcie warszawskim przebywał w bunkrze przy Miłej 18. Popełnił samobójstwo, aby nie dostać się w ręce Niemców; Ludwik Hirszfeld – wraz z żoną i córką znalazł się w getcie warszawskim. Dzięki przemyconej do getta szczepionce leczył chorych na tyfus. Przeżył w ukryciu dzięki pomocy znajomych Polaków. Po wojnie został w Polsce; jako twórca polskiej szkoły immunologicznej kontynuował pracę naukową; Zusia (Szoszana Budik) – przeżyła wojnę w ukryciu, została w Polsce do 1957 r., kiedy wyemigrowała do Izraela; Marek Edelman – brał udział w powstaniu w getcie warszawskim. Po upadku bunkra przy Miłej 18 wyszedł z getta kanałami. Brał udział w powstaniu warszawskim. Po wojnie został kardiologiem i zamieszkał w Łodzi. Działał aktywnie w opozycji antykomunistycznej – w Komitecie Obrony Robotników i w „Solidarności”. Zmarł w 2010 r. Został pochowany na cmentarzu przy ul. Okopowej w Warszawie; Zofia Hertz – razem z Armią Polską gen. Andersa dotarła do Włoch, gdzie razem z Jerzym Giedroyciem, mężem Zygmuntem Hertzem i Józefem Czapskim założyła Instytut Literacki (powołany do życia w 1946 r. w Rzymie, w 1947 r. przeniesiony do Maisons-Laffitte pod Paryżem), który stał się ośrodkiem skupiającym wybitnych polskich pisarzy i publicystów emigracyjnych, autorów objętych cenzurą w komunistycznej Polsce i Europie Środkowo-Wschodniej. Nigdy nie wystąpiła o obywatelstwo francuskie, miała status polskiego uchodźcy politycznego. Zmarła w 2003 r., została pochowana na cmentarzu w Maisons-Laffitte. Baruch Steinberg – po napaści Związku Radzieckiego na Polskę w 1939 r. wzięty do niewoli i więziony w obozie w Starobielsku, gdzie przebywał razem z innymi kapelanami. W grudniu przewieziono ich do Moskwy, do więzienia na Butyrkach, następnie do obozu w Juchnowie. Stamtąd przetransportowano ich do Kozielska. 12 kwietnia 1940 r. wywieziono do Katynia i tam zamordowano. Hugo Steinhaus – po agresji wojsk radzieckich na Polskę w 1939 r. pozostał na uczelni. Po wkroczeniu Niemców ukrywał się z rodziną we Lwowie u znajomych, potem uciekł w okolice Gorlic i tam funkcjonował pod zmienionym nazwiskiem. Po wojnie współtworzył wrocławskie środowisko naukowe. Był pierwszym dziekanem Matematyki, Fizyki i Chemii Uniwersytetu Wrocławskiego. Zmarł w 1972 r. we Wrocławiu. Max Horowic – został aresztowany przez komunistów w Związku Radzieckim w 1937 r. i zamordowany, podobnie jak jego żona (także działaczka komunistyczna), w ramach czystki stalinowskiej. Podsumowanie Jako podsumowanie lekcji pokaż uczniom prezentację, traktując ją jako rekapitulację oraz uzupełnienie zajęć. Podczas prezentacji możesz zadawać uczniom pytania dotyczące zagadnień poruszonych podczas lekcji. (20 minut) Materiał pomocniczy dla nauczyciela do 1. i 2. części lekcji RELIGIA Czy wszyscy Żydzi byli religijni? W okresie międzywojennym nieco ponad 1/3 proc. polskich Żydów była religijna. Najbardziej rzucali się w oczy Żydzi ortodoksyjni. Przestrzegali żydowskich praw (Halachy), nie chcieli się integrować z lokalną społecznością. Łatwo ich było odróżnić z uwagi na odmienny ubiór. Nowocześniejsi wyznawcy judaizmu ubierali się podobnie do reszty społeczeństwa. W II Rzeczypospolitej mieszkali także Żydzi, których określić można jako tradycyjnych, ale nie ortodoksyjnych. Zachowywali oni pewne tradycje judaizmu, takie jak błogosławieństwo podczas szabatowego wieczoru i gromadzenie się całej rodziny przy stole, obchodzenie Rosz Haszana (żydowskiego Nowego Roku) jako czasu, kiedy podsumowuje się swoje czyny z całego ostatniego roku, itp. Synagogi W Polsce w okresie międzywojennym nie istniał nurt judaizmu reformowanego, można natomiast było spotkać Żydów postępowych, którzy dojeżdżali do synagogi w Szabat (ortodoksyjni Żydzi w Szabat nie używali pojazdów), słuchali kazań odmawianych po polsku itp. Nie dokonywali jednak zmian w żydowskim prawie. Przykładem synagogi skupiającej nowocześniejszych Żydów była Wielka Synagoga w Warszawie przy pl. Tłomackie . Nowoczesność świątyni odbijała się nawet w architekturze budynku. Nie umieszczono np. na jego ścianach dziesięciu przykazań a menory stały u wejścia. NARODOWOŚĆ I POLITYKA Jakim językiem posługiwali Żydzi w Polsce w okresie międzywojennym? Jidysz, polskim i hebrajskim. Język był ważnym kryterium narodowościowym. Według spisu powszechnego, który odbył się w Polsce w 1931 r., 80 proc. Żydów wskazało jidysz jako swój język ojczysty, 12 proc. polski, a 8 proc. hebrajski. Jidysz zapisuje się alfabetem hebrajskim, wywodzi się on z połączenia języka niemieckiego oraz lokalnych języków mówionych (polskiego, angielskiego itp.) Wielu Żydów znających polski, mówiło w tym języku niepoprawnie i z wyraźnym akcentem. Używanie jidysz, polskiego lub hebrajskiego mogło pokazywać, z jaką kulturą użytkownik się utożsamia. Poglądy polityczne Żydów polskich w II Rzeczypospolitej. Około 40 proc. głosowało na Bund, żydowską partię socjalistyczną założoną w 1897 r. Popierała ona autonomię Żydów, żydowską kulturę (m.in. poprzez posługiwanie się językiem jidysz), była zdecydowanie antyreligijna (uważała Żydów za wspólnotę narodową, nie religijną) i antysyjonistyczna (przeciwną ruchom na rzecz powrotu Żydów do Palestyny). Wielu polskich Żydów było robotnikami, dlatego też nawet jeżeli byli oni religijni, najważniejsze były dla nich problemy dnia codziennego. Dlatego też głosowali na tych, którzy wspierali ich sprawy na tym gruncie. Około 30 proc. głosowało na partie syjonistyczne Widziały one przyszłość Żydów w Syjonie, Ziemi Izraela. Odwoływały się do żydowskiej historii, propagowały naukę języka hebrajskiego, by móc w nim rozmawiać w Izraelu. Większość polskich Żydów była biedna, nie mogła więc wyemigrować do Ziemi Izraela (Erec Izrael). Mogli oni jedynie przygotowywać się w Polsce emigracji. Około 30 proc. głosowało na Augudat Izrael (Związek Izraela) – religijną partię polityczną założoną przez wielkiego rabina z Gur (Góry Kalwarii). Organizacja ta propagowała wzmacnianie i szerzenie zasad judaizmu, a także obronę praw obywatelskich Żydów. Widziała przyszłość Żydów w Ziemi Izraela, ale do 1935 r. była przeciwna emigracji przed nadejściem Mesjasza. Po śmierci Piłsudskiego w 1935 r. niektórzy zwolennicy tej partii zaczęli wspierać emigrację (w Polsce coraz trudniej było utrzymywać żydowski sposób życia). Nie chcieli integrować się z otaczającą społecznością, mieli własny system szkolnictwa (cheder i Talmud Tora od 3 roku życia oraz jesziwę dla starszych chłopców). Wielką rewolucją było utworzenie przez Sarę Szenirer w 1917 r. szkoły Beis Jaakov (hebr. Dom Jakuba) dla religijnych dziewcząt. Szenirer rozumiała potrzeby tej grupy, a także wagę stworzenia religijnego systemu edukacji dla dziewcząt. W 1917 r. istniała tylko jedna szkoła. Dziesięć lat później było ich już 250. Uczono w nich religii, zajęć praktycznych, przedmiotów szkoły powszechnej, ale także zajmowano się np. modą. Szkoły Beis Jaakov cieszyły się dużą popularnością wśród ortodoksyjnych Żydów. Uwaga dla nauczyciela: Celem dyskusji na temat żydowskich partii politycznych jest pokazanie uczniom ogromnej różnorodności społeczności żydowskiej w Polsce w okresie miedzywojennym. Znając marzenia i nadzieje Żydów, można także odpowiedzieć na pytania dotyczące relacji Polaków i Żydów. Z tego punktu widzenia zmiany w żydowskim społeczeństwie w XX w. polegały na przejściu od społeczności opartej na tradycji do społeczności nowoczesnej. Partie polityczne są dobrym materiałem edukacyjnym pozwalającym na prześledzenie tych zmian. Dzięki wiedzy o poglądach politycznych polskich Żydów uczniowie mogą zrozumieć polsko-żydowskie stosunki w tamtym okresie. Należy jednak wspomnieć, że część Żydów polskich głosowała na partie niezwiązane z ich pochodzeniem, istniała także grupa komunizująca. PRZEKRÓJ SPOŁECZNY Większość polskich Żydów widocznych na fotografiach to robotnicy, którzy musieli walczyć o swoją codzienną egzystencję. Istniała też żydowska burżuazja, stanowiła ona jednak niewielką część społeczności żydowskiej w Polsce. Spora grupa utrzymywała się z drobnego handlu – żydowskie sklepiki były stałym elementem polskich miast i miasteczek. Wielu inteligentów pochodzenia żydowskiego uprawiało wolne zawody – prawników i lekarzy. CZAS WOLNY Ludzie wówczas zachowywali się podobnie do ludzi współczesnych: chodzili do kawiarni, na przedstawienia, należeli do ruchów młodzieżowych, kibicowali drużynom sportowym itp. W 1935 r. ponad pół miliona ludzi odwiedziło żydowski teatr w Warszawie. Nie był on jednak akceptowany przez wszystkich. Zwolennicy asymilacji uważali, że skoro istniał polski teatr, niepotrzebne jest tworzenie odrębnego teatru żydowskiego. Religijni Żydzi także byli przeciwni teatrowi, ponieważ stanowił on, według nich, zjawisko świata nieżydowskiego (mimo to wielu z nich chodziło do teatru).